Toàn quốc Sau Đột Quỵ Có Cần Kiểm Tra Ngưng Thở Khi Ngủ Không?

Sau Đột Quỵ Có Cần Kiểm Tra Ngưng Thở Khi Ngủ Không?
Sau đột quỵ, người bệnh thường tập trung vào phục hồi vận động, ngôn ngữ, khả năng nhận thức và kiểm soát những di chứng thần kinh. Tuy nhiên, một vấn đề khác cũng cần được quan tâm là chất lượng giấc ngủ và khả năng hô hấp trong đêm.

Một số người sau đột quỵ có thể ngáy lớn, ngừng thở từng lúc, thở không đều hoặc giảm oxy máu khi ngủ. Những biểu hiện này đôi khi bị nhầm với mệt mỏi do di chứng thần kinh, tác dụng phụ của thuốc hoặc quá trình phục hồi thể lực. Nếu không được nhận diện, rối loạn hô hấp khi ngủ có thể tiếp tục ảnh hưởng đến giấc ngủ và sức khỏe của người bệnh.

Đáng chú ý, ngưng thở khi ngủ ở nhóm bệnh nhân này không chỉ có dạng tắc nghẽn (OSA) mà còn có thể liên quan đến cơ chế điều khiển hô hấp của hệ thần kinh trung ương (CSA). Hai tình trạng có cơ chế khác nhau và không thể áp dụng cùng một phương án điều trị cho tất cả.

Vậy sau đột quỵ, khi nào nên đánh giá ngưng thở khi ngủ? Gia đình cần theo dõi những dấu hiệu nào và nên lựa chọn phương pháp kiểm tra ra sao? Hiểu đúng những vấn đề này giúp quá trình chăm sóc và phục hồi toàn diện hơn.

Rối loạn hô hấp khi ngủ là vấn đề cần chú ý sau đột quỵ
Vì sao người sau đột quỵ dễ gặp bất thường về hô hấp trong đêm?
Ngưng thở khi ngủ là tình trạng luồng khí đi vào đường hô hấp bị gián đoạn hoặc suy giảm lặp đi lặp lại trong khi ngủ. Những biến cố này có thể khiến oxy máu giảm, gây thức giấc ngắn và làm giấc ngủ bị phân mảnh.

Ở người từng bị đột quỵ, rối loạn hô hấp khi ngủ là vấn đề đáng quan tâm vì bệnh lý thần kinh và những thay đổi về sức khỏe có thể ảnh hưởng đến hoạt động hô hấp trong đêm. Các nghiên cứu đã ghi nhận tỷ lệ ngưng thở khi ngủ tương đối cao ở nhóm bệnh nhân này.

Một phân tích gộp về bệnh nhân đột quỵ và cơn thiếu máu não thoáng qua ghi nhận tỷ lệ ngưng thở khi ngủ dao động khoảng 38–72% giữa các nghiên cứu. Trong khi đó, hướng dẫn của Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ và Hiệp hội Đột quỵ Hoa Kỳ năm 2021 đề cập khoảng 38–40% bệnh nhân đột quỵ có ngưng thở khi ngủ mức độ trung bình đến nặng theo ngưỡng đánh giá được sử dụng trong tài liệu.

Những con số này không nên được hiểu là mọi người sau đột quỵ đều mắc bệnh. Tỷ lệ thay đổi tùy đối tượng nghiên cứu, thời điểm kiểm tra, phương pháp đo và tiêu chuẩn chẩn đoán.

Một lý do khiến tình trạng này dễ bị bỏ sót là người bệnh thường không nhận biết những lần ngừng thở xảy ra khi mình ngủ. Nếu ngủ một mình, họ có thể không biết mình từng ngáy bất thường, thở hổn hển hoặc có những khoảng ngừng thở ngắn.

Ngay cả khi có người chăm sóc bên cạnh, các biến cố không phải lúc nào cũng dễ nhận ra. Mệt mỏi, giảm tập trung và ngủ không sâu lại dễ bị quy cho di chứng sau đột quỵ. Vì vậy, việc quan sát giấc ngủ cần được đặt trong kế hoạch theo dõi sức khỏe tổng thể.

Phân biệt OSA và CSA ở người từng bị đột quỵ
Hai dạng ngưng thở khi ngủ cần được phân biệt là OSA và CSA. Mặc dù đều gây gián đoạn hô hấp trong lúc ngủ, cơ chế hình thành của chúng khác nhau.

Ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn (OSA) xảy ra khi đường hô hấp trên bị hẹp hoặc xẹp trong lúc ngủ. Cơ thể vẫn tiếp tục nỗ lực hít thở nhưng luồng khí đi qua bị hạn chế hoặc tạm thời ngừng lại. Người bệnh có thể ngáy, thở mạnh trở lại sau biến cố hoặc thức giấc ngắn.

Ngưng thở khi ngủ do trung ương (CSA) liên quan đến hoạt động điều khiển hô hấp. Tín hiệu thần kinh điều phối nhịp thở bị suy giảm hoặc gián đoạn khiến nỗ lực hít vào cũng giảm hoặc mất đi trong một khoảng thời gian. Một số trường hợp có thể xuất hiện kiểu thở chu kỳ với nhịp thở tăng dần rồi giảm dần xen kẽ những khoảng ngừng thở.

Đột quỵ có thể liên quan đến những thay đổi trong cơ chế điều hòa hô hấp, nhưng không có nghĩa người bệnh sau đột quỵ mặc nhiên mắc CSA. Một nghiên cứu trên 1.346 người bị đột quỵ thiếu máu não gần đây ghi nhận 19 trường hợp đáp ứng tiêu chuẩn CSA, tương đương khoảng 1,4%. Tỷ lệ này có thể khác giữa các nghiên cứu do đặc điểm bệnh nhân và phương pháp đánh giá không giống nhau.

Ngoài ra, một số người có thể xuất hiện biến cố hỗn hợp hoặc những đặc điểm hô hấp phức tạp. Do đó, không thể phân biệt OSA và CSA chỉ bằng tiếng ngáy, quan sát nhịp thở hay cảm giác của người bệnh.

Việc xác định đúng dạng rối loạn có ý nghĩa quan trọng vì phương pháp điều trị OSA không mặc nhiên phù hợp với mọi trường hợp CSA. Bác sĩ cần dựa trên dữ liệu kiểm tra giấc ngủ và tình trạng sức khỏe để lựa chọn hướng xử trí.

​

Những biểu hiện ban đêm và ban ngày gia đình không nên bỏ qua
Người thân thường là người đầu tiên nhận thấy những bất thường trong giấc ngủ của bệnh nhân sau đột quỵ. Một số biểu hiện đáng chú ý gồm:

• Ngáy lớn, ngáy không đều hoặc có những khoảng im lặng bất thường giữa các nhịp thở.
  
  
• Sau khoảng ngừng thở, người bệnh thở hổn hển, thở mạnh hoặc giật mình tỉnh giấc.
  
  
• Thường xuyên thức giấc giữa đêm, ngủ chập chờn hoặc khó duy trì giấc ngủ.
  
  
• Sáng thức dậy vẫn mệt mỏi, cảm giác ngủ không đủ dù thời gian nghỉ ngơi tương đối dài.
  

Ban ngày, người bệnh có thể buồn ngủ, giảm tập trung, đau đầu sau khi thức dậy hoặc thiếu tỉnh táo. Tuy nhiên, đây không phải những dấu hiệu đặc hiệu của ngưng thở khi ngủ. Chúng cũng có thể liên quan đến tổn thương thần kinh, rối loạn giấc ngủ, thuốc đang sử dụng hoặc những bệnh lý đi kèm.

Đặc biệt, không phải người mắc OSA nào cũng buồn ngủ nhiều vào ban ngày. Một số người chủ yếu gặp tình trạng ngủ không sâu, thức giấc nhiều lần hoặc cảm thấy không khỏe khoắn sau khi thức dậy.

Gia đình có thể ghi lại những biểu hiện quan sát được, thời điểm xảy ra và tần suất xuất hiện để trao đổi với bác sĩ. Nếu sử dụng máy đo oxy tại nhà, kết quả có thể được cung cấp như thông tin tham khảo. Tuy nhiên, một vài lần đo SpO₂ bình thường không đủ để loại trừ ngưng thở khi ngủ; ngược lại, chỉ số oxy giảm đơn lẻ cũng không thể xác định nguyên nhân.

Khi nào nên kiểm tra giấc ngủ và lựa chọn hướng xử trí sau đột quỵ?
Thời điểm đánh giá phụ thuộc vào tình trạng phục hồi của người bệnh
Không có một mốc thời gian cố định phù hợp với tất cả bệnh nhân sau đột quỵ để kiểm tra ngưng thở khi ngủ. Quyết định đánh giá phụ thuộc vào tình trạng thần kinh, khả năng hô hấp, bệnh lý đi kèm và mức độ ổn định của người bệnh.

Trong giai đoạn đột quỵ cấp, ưu tiên trước hết là xử trí tổn thương thần kinh và theo dõi những vấn đề có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tính mạng. Việc đánh giá rối loạn hô hấp khi ngủ cần được cân nhắc theo tình trạng lâm sàng, không nên tự đặt ra yêu cầu phải chờ một số ngày nhất định mới được kiểm tra.

Khi người bệnh đã ổn định và bước vào quá trình phục hồi, bác sĩ có thể xem xét đánh giá giấc ngủ nếu xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ như ngáy kèm khoảng ngừng thở, ngủ không sâu, thường xuyên thức giấc hoặc mệt mỏi kéo dài chưa rõ nguyên nhân.

Người từng được chẩn đoán OSA trước khi đột quỵ cũng có thể cần được đánh giá lại khi tình trạng sức khỏe thay đổi. Khả năng vận động, cân nặng, bệnh lý đi kèm và thuốc đang sử dụng có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ cũng như khả năng dung nạp phương pháp điều trị trước đó.

Một điểm quan trọng là không nên chờ đến lịch kiểm tra giấc ngủ nếu người bệnh xuất hiện khó thở mới, tím tái, giảm ý thức hoặc tình trạng thần kinh đột ngột xấu đi. Đây là những dấu hiệu cần được hỗ trợ y tế khẩn cấp.

Vì sao PSG thường được ưu tiên hơn kiểm tra tại nhà ở người sau đột quỵ?
Để xác định có ngưng thở khi ngủ hay không, bác sĩ có thể cân nhắc đa ký giấc ngủ (PSG) hoặc xét nghiệm ngưng thở khi ngủ tại nhà (HSAT). Tuy nhiên, hai phương pháp có phạm vi ghi nhận dữ liệu khác nhau.

Đa ký giấc ngủ PSG thường được thực hiện qua đêm tại phòng xét nghiệm giấc ngủ. Hệ thống cảm biến có thể ghi nhận nhiều thông số như:

• Hoạt động điện não để xác định thời gian và các giai đoạn ngủ.
  
  
• Chuyển động mắt và trương lực cơ.
  
  
• Luồng khí qua mũi, miệng.
  
  
• Nỗ lực hô hấp của lồng ngực và bụng.
  
  
• Độ bão hòa oxy trong máu và nhịp tim.
  

Nhờ ghi nhận nhiều tín hiệu cùng lúc, PSG giúp bác sĩ đánh giá các biến cố hô hấp trong mối liên hệ với thời gian ngủ, đồng thời hỗ trợ phân biệt những dạng rối loạn phức tạp hơn.

HSAT là phương pháp kiểm tra bằng thiết bị chuyên dụng tại nhà. Tùy cấu hình, thiết bị có thể ghi nhận luồng khí, nỗ lực hô hấp và độ bão hòa oxy. Ưu điểm là thuận tiện hơn trong một số trường hợp, nhưng phạm vi dữ liệu thường hạn chế hơn PSG. Nhiều thiết bị HSAT không ghi nhận hoạt động điện não nên không xác định chính xác thời gian ngủ thực tế.

Đối với người có tiền sử đột quỵ, hướng dẫn chẩn đoán của Viện Hàn lâm Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ (AASM) khuyến nghị sử dụng PSG thay vì HSAT khi đánh giá OSA. Nhóm bệnh nhân này có thể có những bất thường hô hấp cần khảo sát toàn diện hơn.

HSAT không phải lúc nào cũng là lựa chọn thay thế phù hợp cho PSG, đặc biệt khi cần phân biệt CSA, đánh giá giảm thông khí hoặc khảo sát các rối loạn phức tạp. Bác sĩ sẽ quyết định phương pháp dựa trên bệnh sử, khả năng hợp tác và mục tiêu kiểm tra.

Trong kết quả PSG, một chỉ số thường được quan tâm là AHI (Apnea-Hypopnea Index), thể hiện số lần ngưng thở và giảm thở trung bình trong mỗi giờ ngủ được ghi nhận. Ở người trưởng thành, OSA thường được phân loại theo AHI:

• Mức độ nhẹ: từ 5 đến dưới 15 lần/giờ.
  
  
• Mức độ trung bình: từ 15 đến dưới 30 lần/giờ.
  
  
• Mức độ nặng: từ 30 lần/giờ trở lên.
  

AHI không phải thông tin duy nhất cần xem xét. Mức giảm oxy, thời gian oxy máu ở mức thấp và đặc điểm từng biến cố cũng có thể bổ sung thông tin về ảnh hưởng sinh lý. Hai người có AHI tương tự chưa chắc có cùng biểu hiện hoặc mức độ ảnh hưởng sức khỏe.

Điều trị sau khi có kết quả: Không phải ai cũng cần CPAP
Sau khi có kết quả kiểm tra, bác sĩ cần xác định dạng rối loạn, mức độ nghiêm trọng và những yếu tố ảnh hưởng đến lựa chọn điều trị. Với người sau đột quỵ, kế hoạch còn phải tính đến khả năng vận động, nhận thức, thao tác với thiết bị và mức độ hỗ trợ từ gia đình.

Nếu xác định OSA, liệu pháp áp lực đường thở dương (PAP), trong đó có CPAP, có thể được cân nhắc theo chỉ định. CPAP cung cấp luồng khí có áp lực qua mặt nạ nhằm hỗ trợ giữ đường hô hấp trên thông thoáng trong lúc ngủ.

Khi được chỉ định phù hợp và sử dụng đều đặn, CPAP có thể làm giảm các biến cố tắc nghẽn và cải thiện chất lượng giấc ngủ ở người đáp ứng điều trị. Tuy nhiên, người bệnh sau đột quỵ có thể gặp khó khăn khi sử dụng thiết bị do yếu liệt, hạn chế vận động tay, suy giảm nhận thức hoặc khó tự tháo lắp mặt nạ.

Vì vậy, gia đình có thể cần hỗ trợ người bệnh trong việc đeo mặt nạ, vệ sinh thiết bị và theo dõi quá trình sử dụng. Mặt nạ cần phù hợp với khuôn mặt, hạn chế rò khí nhưng không được siết quá chặt gây đau hoặc tổn thương da.

Với CSA hoặc những kiểu rối loạn hô hấp phức tạp, hướng xử trí phải căn cứ vào nguyên nhân và tình trạng sức khỏe cụ thể. Không thể mặc định CPAP phù hợp cho mọi trường hợp. Một số người bệnh có thể cần được đánh giá thêm về chức năng tim, hô hấp hoặc những yếu tố ảnh hưởng đến cơ chế điều hòa thông khí.

Đặc biệt, CPAP không phải phương pháp chắc chắn ngăn ngừa đột quỵ tái phát hoặc phục hồi tổn thương thần kinh. Điều trị OSA cần được đặt trong kế hoạch chăm sóc tổng thể, không thay thế thuốc, kiểm soát huyết áp, phục hồi chức năng và các biện pháp dự phòng đột quỵ do bác sĩ chỉ định.

Nếu được chỉ định PAP, người bệnh cần theo dõi thời gian sử dụng, độ kín mặt nạ và khả năng dung nạp. Dữ liệu từ thiết bị có thể hỗ trợ theo dõi rò khí và các biến cố hô hấp mà máy ghi nhận, nhưng không thay thế hoàn toàn kết quả kiểm tra giấc ngủ hoặc đánh giá của bác sĩ.

Người bệnh và gia đình không nên tự thay đổi áp lực, chuyển loại máy hoặc điều chỉnh phương thức thông khí khi chưa có chỉ định chuyên môn.

Kết luận
Sau đột quỵ, rối loạn hô hấp khi ngủ là vấn đề không nên bỏ qua, đặc biệt khi người bệnh có ngáy bất thường, khoảng ngừng thở, ngủ không sâu hoặc mệt mỏi kéo dài. OSA thường gặp hơn, nhưng CSA và những biến cố hô hấp phức tạp cũng cần được xem xét.

Không có một thời điểm kiểm tra cố định cho tất cả bệnh nhân. Việc đánh giá cần dựa trên tình trạng ổn định, triệu chứng và bệnh lý đi kèm. Với người có tiền sử đột quỵ, PSG thường được ưu tiên hơn HSAT khi đánh giá OSA theo khuyến nghị của AASM.

Sau khi xác định dạng rối loạn, bác sĩ mới có thể lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp. CPAP có vai trò trong kiểm soát OSA khi được chỉ định, nhưng không thay thế các biện pháp chăm sóc và dự phòng đột quỵ khác.

Nếu người bệnh đã được chỉ định PAP và gia đình cần tìm hiểu thiết bị, mặt nạ hoặc phụ kiện phù hợp, Sức Khỏe Việt có thể hỗ trợ thông tin sản phẩm và hướng dẫn sử dụng theo khuyến nghị của nhà sản xuất.

CÔNG TY TNHH THƯƠNG MẠI VÀ DỊCH VỤ SỨC KHOẺ VIỆT – VIETHEALTHMED
Công Ty Sức Khỏe Việt – Giải Pháp Máy Thở ResMed & BMC Chính Hãng

Sức Khỏe Việt cung cấp các dòng máy trợ thở ResMed và BMC, bao gồm thiết bị CPAP/APAP, BiPAP, mặt nạ và phụ kiện phục vụ nhu cầu hỗ trợ hô hấp tại nhà. Khách hàng có thể liên hệ để tìm hiểu tính năng sản phẩm, cấu hình thiết bị và lựa chọn phụ kiện tương thích với phương thức điều trị đã được bác sĩ chỉ định.

• Địa chỉ: 83/53 Phạm Văn Bạch, Phường Tân Sơn, TP. Hồ Chí Minh, Việt Nam.
  
  
• Hotline: 0917205200 – 0703196857.
  
  
• Zalo/WhatsApp: +84 917 205 200.
  
  
• Email: vn.healthmed@gmail.com.
  
  
• Website: maythoresmed.com | maythovn.com | viethealthmed.com.
  

Máy trợ thở được bảo hành 2 năm; mặt nạ và phụ kiện được bảo hành 3 tháng theo chính sách áp dụng cho từng sản phẩm. Việc lựa chọn thiết bị và thông số điều trị cần căn cứ vào kết quả đánh giá và chỉ định của bác sĩ.

​

Câu hỏi thường gặp
1. Người sau đột quỵ có dễ bị ngưng thở khi ngủ không?

Có. Nhiều nghiên cứu ghi nhận tỷ lệ ngưng thở khi ngủ đáng kể ở người từng bị đột quỵ. Tuy nhiên, không phải tất cả bệnh nhân đều mắc tình trạng này và cần kiểm tra để xác định.

2. Sau đột quỵ, ngưng thở khi ngủ thường là OSA hay CSA?

OSA thường gặp hơn, nhưng CSA và các biến cố hô hấp hỗn hợp vẫn có thể xuất hiện. Cần dựa vào kết quả kiểm tra giấc ngủ để phân biệt.

3. Người sau đột quỵ nên đo PSG hay kiểm tra giấc ngủ tại nhà?

PSG thường được ưu tiên khi đánh giá OSA ở người có tiền sử đột quỵ theo khuyến nghị AASM. HSAT có giới hạn và chỉ nên được cân nhắc trong những trường hợp chọn lọc theo đánh giá chuyên môn.

4. Người sau đột quỵ bị ngáy nhưng không buồn ngủ ban ngày có cần kiểm tra không?

Có thể cần. Không buồn ngủ ban ngày không đủ để loại trừ OSA. Gia đình nên trao đổi với bác sĩ nếu quan sát thấy ngừng thở, thở hổn hển hoặc ngủ không sâu.

5. Dùng CPAP sau đột quỵ có ngăn ngừa đột quỵ tái phát không?

Chưa có đủ cơ sở để khẳng định CPAP chắc chắn ngăn ngừa đột quỵ tái phát. CPAP chủ yếu được sử dụng để kiểm soát OSA khi có chỉ định, không thay thế các biện pháp dự phòng đột quỵ.